เมื่อก้าวเข้าสู่โลกของการทำงาน ช่วงเวลาที่ชวนให้รู้สึกกดดันที่สุดคงหนีไม่พ้นช่วงประเมินผล หรือที่เราเรียกติดปากว่า 'ช่วงทดลองงาน' สำหรับหลายคน มันคือช่วงเวลาแห่งการพิสูจน์ตัวเอง แต่ในมุมมองของโครงสร้างองค์กรและกฎหมาย ตัวเลข 90 วัน หรือ 119 วัน ไม่ได้เกิดขึ้นจากความบังเอิญ ทว่าถูกคำนวณมาอย่างรัดกุม

ก่อนอื่นต้องทำความเข้าใจก่อนว่า ในมิติของกฎหมายแรงงานไทยนั้นไม่มีสิ่งที่เรียกว่า 'พนักงานทดลองงาน' ทันทีที่เราก้าวเข้ามาทำงานในวันแรก กฎหมายจะถือว่าเราคือลูกจ้างที่มีสิทธิและได้รับการคุ้มครองอย่างเต็มรูปแบบ แต่เหตุผลที่ต้องมีกรอบเวลาเหล่านี้เข้ามาเกี่ยวข้อง เป็นเรื่องของการบริหารความเสี่ยงและสิ่งที่เรียกว่า 'เงินชดเชย' ล้วนๆ

ตัวเลข 119 วัน กับขีดจำกัดของค่าชดเชย

หลายคนอาจเคยได้ยินข้อจำกัดที่ว่า ห้ามให้พนักงานทดลองงานเกิน 119 วัน ตัวเลขนี้ไม่ได้ถูกตั้งขึ้นมาลอยๆ แต่มีรากฐานมาจากพระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน ซึ่งมีข้อกำหนดชัดเจนเรื่อง 'เงินชดเชยเลิกจ้าง'

ตามข้อกำหนดระบุไว้ว่า หากลูกจ้างปฏิบัติงานติดต่อกันครบ 120 วัน แต่ไม่ถึง 1 ปี แล้วบริษัทมีความจำเป็นต้องเลิกจ้างโดยที่พนักงานไม่ได้กระทำความผิดร้ายแรง นายจ้างจะมีหน้าที่ต้องจ่ายเงินชดเชยเทียบเท่ากับค่าจ้าง 30 วัน ด้วยเหตุนี้ ระยะเวลา 119 วันจึงกลายเป็นเพดานสูงสุดที่บริษัทใช้ในการประเมินผลงาน หากผลลัพธ์ไม่เป็นไปตามความคาดหวัง การยุติบทบาทก่อนหน้าวันครบรอบ 120 วัน จะทำให้องค์กรไม่ต้องแบกรับภาระค่าชดเชยในส่วนนี้นั่นเอง

แล้วทำไมบริษัทชอบกำหนดวันทดลองงานไว้ที่ 90 วัน?

คำถามที่ตามมาคือ ในเมื่อเพดานสูงสุดคือ 119 วัน ทำไมสัญญาจ้างในปัจจุบันถึงนิยมกำหนดช่วงทดลองงานไว้ที่ 90 วันเท่านั้น คำตอบที่แท้จริงคือการซื้อเวลาเพื่อเตรียมความพร้อมสำหรับ 'กฎหมายการบอกกล่าวล่วงหน้า'

กฎหมายได้ระบุไว้ว่า การเลิกจ้างพนักงานนั้น องค์กรจะต้องทำการบอกกล่าวล่วงหน้า อย่างน้อยหนึ่งงวดการจ่ายเงิน ซึ่งโดยปกติแล้วจะเทียบเท่ากับระยะเวลาประมาณหนึ่งเดือนเต็ม

คิดภาพตามง่ายๆ ว่า หากบริษัทตั้งระยะเวลาทดลองงานไว้ที่ 119 วัน แล้วหัวหน้างานเพิ่งตัดสินใจได้ในวันที่ 118 ว่าผลงานของพนักงานคนนี้ไม่ผ่านเกณฑ์ สิ่งที่จะตามมาคือบริษัทจะไม่สามารถแจ้งล่วงหน้าหนึ่งเดือนได้ทัน หากต้องการให้พนักงานยุติบทบาททันที บริษัทจะถูกบังคับให้จ่าย 'ค่าตกใจ' หรือเงินแทนการบอกกล่าวล่วงหน้าเทียบเท่ากับเงินเดือนหนึ่งเดือนเต็มโดยหลีกเลี่ยงไม่ได้

ในทางกลับกัน หากตั้งกรอบไว้ที่ 90 วัน เมื่อถึงเวลาประเมินแล้วพบว่าพนักงานไม่สามารถไปต่อได้ ฝ่ายทรัพยากรบุคคลจะมีเวลาเหลืออีกประมาณหนึ่งเดือนในการเรียกพนักงานมาพูดคุยทำความเข้าใจ และออกหนังสือแจ้งล่วงหน้าได้อย่างถูกต้อง เมื่อนำระยะเวลาประเมินผล 90 วัน มารวมกับระยะเวลาแจ้งล่วงหน้าอีกหนึ่งเดือน ก็จะไปบรรจบที่ช่วงก่อนครบ 120 วันพอดิบพอดี

การกำหนดตัวเลขไว้ที่ 90 วัน จึงเป็นระยะเวลาที่ปลอดภัยที่สุด ที่ช่วยให้หัวหน้างานมีเวลาประเมินผลอย่างถี่ถ้วน มีเวลาดำเนินการตามขั้นตอนทางกฎหมาย และไม่สร้างภาระทางการเงินที่ไม่จำเป็นให้กับองค์กรทั้งในรูปแบบของค่าตกใจและค่าชดเชยนั่นเอง

FAQ คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับช่วงทดลองงาน (Probation Period)

Q: พนักงานทำงานไม่ถึงเกณฑ์ แต่บริษัทอยากให้โอกาส 'ต่อโปร' (Extend Probation) สามารถทำได้หรือไม่?

A: การขยายเวลาทดลองงาน หรือการต่อโปร สามารถทำได้โดยต้องตกลงร่วมกันเป็นลายลักษณ์อักษร แต่สิ่งที่ฝ่ายทรัพยากรบุคคลและนายจ้างต้องระวังคือ กฎหมายแรงงานจะนับอายุงานต่อเนื่องตั้งแต่วันแรกที่เริ่มงาน หากการต่อโปรทำให้พนักงานมีอายุงานรวมเกิน 120 วัน แล้วสุดท้ายพนักงานไม่ผ่านการประเมินจนต้องเลิกจ้าง บริษัทจะมีหน้าที่ต้องจ่าย 'เงินชดเชยเลิกจ้าง' เทียบเท่ากับค่าจ้าง 30 วันตามกฎหมายทันที

Q: ให้ออกกะทันหัน โดยยอมจ่าย 'ค่าตกใจ' หรือเงินแทนการบอกกล่าวล่วงหน้า สามารถทำได้หรือไม่?

A: สามารถให้ออกกะทันหันได้ หากองค์กรประเมินแล้วว่าการให้พนักงานอยู่ต่อจนครบ 30 วันตามกำหนดอาจส่งผลกระทบต่อข้อมูลความลับหรือบรรยากาศการทำงาน บริษัทสามารถยุติการจ้างงานได้ทันที โดยมีเงื่อนไขว่าจะต้องจ่าย 'เงินเดือนงวดสุดท้าย' รวมกับ 'เงินแทนการบอกกล่าวล่วงหน้า' (ค่าตกใจ) จำนวนหนึ่งงวดการจ่ายเงินให้ครบถ้วน วิธีนี้ถือเป็นการเลิกจ้างที่ถูกต้องตามกฎหมายคุ้มครองแรงงาน

Q: หากพนักงานช่วงทดลองงานกระทำการทุจริต บริษัทต้องแจ้งบอกกล่าวล่วงหน้าหรือไม่?

A: ไม่ต้องแจ้งล่วงหน้าและไม่ต้องจ่ายค่าชดเชยใดๆ หากพนักงานทุจริตต่อหน้าที่ ทำความผิดอาญาต่อนายจ้าง หรือจงใจสร้างความเสียหายร้ายแรง ซึ่งเข้าข่ายความผิดตาม พ.ร.บ. คุ้มครองแรงงาน มาตรา 119 นายจ้างมีสิทธิเลิกจ้างได้ทันทีโดยไม่ต้องจ่ายค่าตกใจ หรือเงินชดเชยเลิกจ้าง อย่างไรก็ตาม ค่าจ้างในวันที่พนักงานได้ปฏิบัติงานไปแล้ว บริษัทก็ยังคงต้องจ่ายตามความเป็นจริง

Q: พนักงานช่วงทดลองงาน มีสิทธิลาป่วยและลากิจ พร้อมได้รับค่าจ้างตามกฎหมายหรือไม่?

A: พนักงานทดลองงานมีสิทธิลาป่วยและลากิจ โดยได้รับค่าจ้างเต็มจำนวนตั้งแต่วันแรกที่เริ่มงาน ตามกฎหมายแรงงานกำหนดให้ลูกจ้างมีสิทธิลาป่วยได้เท่าที่ป่วยจริง หรือ ลากิจหากมีธุระที่ต้องจัดการด้วยตัวเอง โดยจะได้รับค่าจ้างไม่เกิน 30 วันทำงานต่อปี สิทธินี้เกิดขึ้นทันทีโดยไม่ต้องรอให้ผ่านโปร